Op 1 oktober kwamen bedrijfsjuristen bij KPN in Rotterdam bijeen voor de NAI bedrijfsjuristendag. Het thema was ‘De bedrijfsjurist aan zet: contracten en risico’s in een nieuwe geopolitieke wereld’. Centraal stond een actuele vraag: hoe kunnen bedrijfsjuristen omgaan met geopolitieke ontwikkelingen die steeds nadrukkelijker doorwerken in de bedrijfsvoering?
Arend Jan Boekestijn schetst het geopolitieke speelveld
Na een welkomstwoord door Eric Dorrestijn, Legal Counsel bij KPN en Tomas Vaal, directeur van het NAI, was het woord aan Arend Jan Boekestijn. Hij nam de deelnemers mee in de gevolgen van een steeds complexere geopolitieke wereld voor bedrijven. Daarmee zette hij het bredere kader voor de middag. Het thema van zijn keynote: Wie gaat er winnen? De VS, als huidige grootmacht? China, grootmacht op het gebied van kritieke metalen? En wat zijn in deze wereld de kansen voor de EU, uitvinder van de rechtsstaat?
De dagen van de VS als grootmacht zijn geteld. De rechtsstaat wordt uitgehold, de wereldwijd grootste krijgsmacht staat onder druk, de staatsschuld is torenhoog, het beleid van Trump is desastreus en zal door de financiële markt worden gedisciplineerd.
China heeft zich de afgelopen tijd sterk technologisch ontwikkeld. Vooralsnog beschikt China niet over hoogwaardige chips, maar het behaalt grote resultaten met beperkte middelen. Denk aan DeepSeek. China wenst Taiwan met TSMC terug in de moederschoot. De krijgsmacht van China wordt sterker, maar deskundigen zijn verdeeld over of China bereid is Taiwan in te nemen.
De EU en haar rechtsstaat hebben kansen. Daar zal ze hard voor moeten werken: eigen chipproductie, de kapitaalmarkt moet worden afgemaakt, en kritieke metalen moeten elders worden gehaald dan in China. De EU moet krachtiger worden. Nu zelfs de brexiteers van Reform UK terug willen in de EU, lijkt dat geen onmogelijke opgave.
Na de inspirerende keynote gingen de deelnemers in drie workshops aan de slag met commerciële contracten en crises, de inzet van AI en geschilbeslechting.
Contracten en crises, AI en geschilbeslechting
De rol van de bedrijfsjurist verandert. In de workshop van Maurits Fornier probeerde hij de bedrijfsjurist te verleiden om te denken als een legal engineer. In een wereld waarin geopolitieke spanningen, sancties, handelsbeperkingen, veranderende regelgeving en verstoringen in internationale toeleveringsketens steeds vaker voorkomen, wordt het voor de bedrijfsjurist steeds belangrijker om risico’s vroegtijdig te signaleren. Hoe kan AI daarbij helpen?
Hoe kunnen AI-agents, waaronder bijvoorbeeld toepassingen die al binnen Copilot kunnen worden gebouwd, juridische processen slimmer ondersteunen? Aan de hand van een geopolitieke due diligence-tool, GEO, werd getoond hoe relevante informatie uit openbare bronnen kan worden vertaald naar concrete contractuele risico’s. De les was breder dan deze ene toepassing: door juridische kennis te combineren met technologie kunnen bedrijfsjuristen samen met IT’ers slimme oplossingen ontwikkelen. Dit bespaart niet alleen tijd, maar zorgt er ook voor dat risico’s eerder worden gesignaleerd.
Tijdens de workshop deelde Rieme-Jan Tjittes inzichten over contracteren in roerige tijden. Centraal stond in welke gevallen een beroep op overmacht of onvoorziene omstandigheden naar Nederlands en Engels recht kans van slagen heeft. Aan de hand van rechtspraak besprak hij de grens tussen normaal ondernemersrisico en situaties waarin ingrijpen door een rechter of arbiter aan de orde kan zijn. Acute schaarste, extreme prijsstijgingen en internationale sancties kwamen daarbij aan bod.
Overmacht biedt bij kostenstijgingen meestal geen uitkomst en ook onvoorziene omstandigheden worden terughoudend toegepast. Belangrijk is welke risico’s partijen al in het contract hebben verdisconteerd en hoe die risico’s zijn verdeeld. Wie zich beroept op overmacht of onvoorziene omstandigheden, zal bovendien concreet moeten stellen en onderbouwen waarom de omstandigheden buiten die contractuele risicoverdeling vallen.
Hilde van der Baan liet zien hoe geschilbeslechting kan worden ingezet als risk management tool. De belangrijkste les: denk al bij het contracteren strategisch na over mogelijke geschillen. Begrijp de context van de deal, de betrokken partijen en hun belangen, en bepaal welke vorm van geschilbeslechting daarbij past. De keuze tussen onderhandelen, mediation, bindend advies, de overheidsrechter of arbitrage heeft gevolgen voor onder meer de kosten, de tijd, de vertrouwelijkheid, voorlopige voorzieningen en de uiteindelijke tenuitvoerlegging.
Daarbij kwam ook aan de orde welke mogelijkheden arbitrage en het NAI bieden, bijvoorbeeld wanneer op korte termijn een voorziening nodig is. Het arbitraal kort geding kan dan een rol spelen. Een zorgvuldig gekozen geschilbeslechtingsbeding helpt risico’s te beheersen en voorkomt dat partijen pas nadat een geschil is ontstaan over forum en procedure moeten nadenken.
Conclusie
De NAI bedrijfsjuristendag bracht geopolitieke ontwikkelingen terug naar de dagelijkse juridische praktijk: van de keuze voor toepasselijk recht tot AI en het voorkomen en oplossen van geschillen. Dank aan Arend Jan Boekestijn, Rieme-Jan Tjittes, Maurits Fornier en Hilde van der Baan voor hun inhoudelijke bijdrage en aan Eric Dorrestijn voor de mooie ontvangst bij KPN in Rotterdam.
