Tehran urban landscape 2010. Photo: Chris Luth

Het tweede debat in het NAi over Teheran vond plaats op 17 februari. Wouter Vanstiphout, hoogleraar Ontwerp en Politiek aan de Technische Universiteit Delft, introduceerde Farrokh Zonouzi, een bekende architect en stedenbouwkundige uit Teheran. Zonouzi is partner van Bavand Consultants, die het derde en meest recente masterplan voor Teheran hebben ontworpen. Hij was uitgenodigd om de rol te bespreken die het masterplan inneemt in de ontwikkeling van deze metropool.

In zijn inleiding stelde Wouter Vanstiphout de functie van het maken van masterplannen in het algemeen ter discussie zonder specifiek in te gaan op het onderwerp Teheran. Met de term ‘masterplan’ verwijzen we naar ‘iets dat onmogelijk is te ontwerpen en uit te voeren’. Enerzijds wordt in een masterplan een stad voorgesteld waar alles zich op de juiste plaats bevindt, toegankelijk is, en bovendien schoon en veilig. Anderzijds is het mogelijk dat de burgers van die stad zich niet vertegenwoordigd of begrepen voelen, of zelfs niet gerespecteerd door het ontwerp, de plannen en de strategieën die wij als planners ontwikkelen. Sinds 1960 is vanuit verschillende invalshoeken gekeken naar het fenomeen ‘masterplanning’: zowel een progressief als een autocratisch en onderdrukkend instrument, een middel dat individuele verantwoordelijkheden elimineert en maatregelen van de staat van boven af oplegt. Vanwege de snelle urbanisatie zijn we ons echter tegelijkertijd in toenemende mate bewust van de noodzaak van een masterplan. ‘De traditie van stedenbouw kent dientengevolge twee lagen in het onderbewustzijn van planning,’ zo betoogde Vanstiphout. ‘De ene is liefde voor de stad, voor haar veelzijdigheid en openbaarheid; de andere is wantrouwen en zelfs haat. Moderne stedenbouw is boven al verbonden met de diepgewortelde angst voor de Victoriaanse megastad en haar ongeordende en chaotische aanblik.’ Vandaar die nadruk op controle, monitoring en opgeruimdheid. ‘Wat is dus precies een masterplan? Is het master-plan een manier om onze liefde voor de stad tot uitdrukking te brengen en haar leefbaar te maken voor zoveel mogelijk mensen, waardoor de stad haar rol kan blijven vervullen als bron van verandering en hoop? Of gaat het hier om het Master’s Plan, een werktuig dat ontwikkeld is door de staat en machtige elites om de stad te beheersen en manipuleren?’

Zonouzi begon zijn presentatie met een antwoord: ‘Persoonlijk denk ik vaak dat we masterplannen ontwerpen om tot uitdrukking te brengen wat we niet moeten doen.’ Aansluitend op Ali Madanipours opmerkingen in de voorgaande discussie over de groei van Teheran, besprak Zonouzi de drie meest recente masterplannen voor Teheran, waarbij hij deze plannen en hun rol in de stadsontwikkeling vergeleek. Het eerste masterplan omvatte de aanleg van een dicht netwerk van snelwegen, het ontwerp van een nieuw centrum ten noorden van het oude stadscentrum van Teheran en de aanleg van tien nieuwe wijken. Alleen de belangrijkste snelwegen werden daadwerkelijk gerealiseerd. Het tweede masterplan stelde voor te komen tot vijf stedelijke sectoren in Teheran; het werd evenmin uitgevoerd. ‘Omdat het doel van deze kaarten was de stad te beheersen en niet te ontwikkelen,’ merkte Zonouzi op. Het derde masterplan toonde een andere aanpak: ‘Het derde masterplan ontstond op initiatief van stedenbouwkundigen en niet van de overheid.’ Hij onderstreepte dat dit eerder een ‘strategisch plan vormt dan een masterplan’, een kader waarbinnen ‘de nadruk ligt op het proces’. Voor het eerst stelde dit masterplan voor Teheran een benadering op meerdere schaalniveaus voor: regio, stad, en wijk. Het introduceerde ook wijkplannen die ontworpen waren door een aantal verschillende stedelijke consultants. ‘We concentreerden ons op het bedenken van een democratische manier van omgaan met de stad,’ legde Zonouzi uit, ‘en wilden niet vertrouwen op een simpele kaart.’

‘Mogen we dit meest recente masterplan voor Teheran zien als een zone die gevrijwaard is van hegemoniale macht?’ vroeg Vanstiphout. Zonouzi antwoordde ‘Er zijn hegemoniale machten betrokken, maar die worden tot uitdrukking gebracht of vertegenwoordigd door andere middelen dan masterplannen.’ Technische termen voor ideale steden – zoals creative cities, sustainable cities en dergelijke – zijn zo vaag dat niemand er tegen in verzet komt. Het cruciale punt is ‘het proces van de implementatie van deze plannen’. Zonouzi noemde historische voorbeelden, zoals het enorme Safawidische Plein van de Imam in Isfahan, dat grootse ruimtelijke monument geconstrueerd in opdracht van de Sjah om politieke macht te representeren binnen de stedelijke structuur, of de grote avenue die aangelegd werd om indruk te maken op de vertegenwoordigers van de Westerse machten die te gast waren in het koninklijk paleis. ‘In die zin zijn masterplannen de materiële belichaming van overheidsmacht binnen de stedelijke structuur.’ Maar de staat intervenieert niet meer op deze manier; alles is veel gecompliceerder geworden. Teheran zelf is het decor geworden voor sociale manifestaties, zoals we gezien hebben. Zonouzi merkte op dat dichtheid de enige eis was die de stadsbestuurders stelden bij het ontwerpproces van dit masterplan, om te garanderen dat de investeringen van de ontwikkelaars zouden renderen. Heden ten dage zijn de problemen van Teheran veel groter en te complex om gezien te kunnen worden als een directe manifestatie van de macht van een regering. Het derde masterplan voor Teheran is een ‘ideaal’, ook voor de ontwerpers ervan, maar ‘de vraag is hoeveel ervan zal worden uitgevoerd, of liever, of de gezagdragers het zullen uitvoeren.’

Om het masterplan te depolitiseren moeten de planners zelf politici zijn. Het is te weinig specifiek masterplannen te bespreken als symbolische representaties van gecentraliseerde en soevereine politiek macht. Dat is even vaag als slogans zoals ‘een Iraans-Islamitische identiteit voor de stad Teheran’, die weliswaar gebruikt worden door de Iranese overheid en planners maar niet begrepen worden door hen. Indien planners zich zouden bezighouden met het vraagstuk van het gebrek aan openbare ruimte in Teheran, wat zouden daarvoor de redenen kunnen zijn, en hoe kan dit ondergebracht worden in een masterplan? In hoeverre belichaamt Abbas Abad Hills, het nieuwe stedelijke centrum in het meest recente masterplan voor Teheran, attitudes en doelstellingen die afwijken van dat wat meer dan 50 jaar geleden werd voorgesteld in het eerste masterplan (1968), dat tot stand kwam tijdens het bewind van de Sjah?

Feit is dat de stad als socio-culturele, economische en politieke eenheid zelf de arena is voor de symbolisering van de macht van staat en burger. Zoals Zonouzi uitlegde, zijn grootstedelijke processen nu echter zeer complex terwijl de discussie over masterplannen als absolute politieke actie te weinig specifiek is. Daarmee blijft de vraag openstaan of Teheran is wat we ervan verwachten, de absolute ruimtelijke manifestatie van politieke macht en het ideologische en praktische verzet daartegen? Of is de stad een amalgaam van verschillende historische, culturele, socio-politieke, natuurlijke en economische krachten die onderling met elkaar verbonden zijn en de stad beïnvloeden, en tegelijkertijd elkaar hervormen en vervormen?



Verslag: Negar Sanaan Bensi