Per 1 mei 2004 is de Europese Unie uitgebreid met maar liefst 10 landen: Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slovenië, Slowakije en de Tsjechische Republiek. Met name de Oost-Europese landen in dit rijtje zijn bijzonder, omdat ze voorheen verenigd waren als Oostblok. Door de Muur en later de val hiervan, hebben deze landen zich in de periode tussen het eind van de Tweede Wereldoorlog en het begin van de jaren negentig op een andere wijze ontwikkeld dan de meeste West-Europese landen, ook op het gebied van architectuur en stedenbouw. Collage Europa besteedt aandacht aan het nog zichtbare erfgoed en de nog steeds voortdurende veranderingen in de Oost-Europese stad in ontwikkeling.
> Marzahn, Berlijn, 2004. Foto: Jannes Linders
Drie belangrijke ontwikkelingen
De tentoonstelling Collage Europa schetst drie belangrijke ontwikkelingen in de architectuur en stedenbouw van Oost-Europa:
Als vierde ontwikkeling kan daaraan worden toegevoegd de hedendaagse ontwerpen die een belangrijke rol spelen in de transformatie van de stedelijke omgeving.
Modernisme
In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw verspreidde het modernisme zich vanuit Oostenrijk en Duitsland over Oost-Europa. Constructie en materialen van gebouwen mochten zichtbaar zijn in het ontwerp en werden niet langer aan het oog onttrokken. De functie en opbouw van gebouwen werd bepalender voor hun vorm. De nieuwe expressievorm was daarnaast gebaseerd op een geloof in een gezonde, optimistische maatschappij. Gebouwen in deze stijl worden gekenmerkt door hun eenvoud, symmetrie en constructies van staal en gewapend beton en een gebrek aan decoratie.
Socialistisch Realisme
De 'Magistrales' worden gerekend tot het Socialistisch Realisme, een bouwvorm die in het westen vrijwel onbekend is. Deze brede paradestraten werden door de communistische regimes dwars door de steden aangelegd om de opmars van de arbeiders naar de macht te vergemakkelijken en zichtbaar te maken. Magistrales maakten vaak gebruik van traditionele vormentaal en herinnerden aan de keizerheerschappij van de 18e en 19e eeuw.
> Magistrale Marszalkowska (1950-1952), Warschau, Polen. Bron: C. Wagenaar
Plattenbau
Veel mensen zullen bij Oost-Europese architectuur als eerste denken aan zogenaamde Plattenbau. Deze geïndustrialiseerde woningbouw met massa-geproduceerde betonnen panelen werd vanaf eind jaren vijftig gebruikt in de voormalige DDR en andere Oost-Europese landen. De toen ontworpen gebouwen en wijken zijn nog steeds beeldbepalend voor veel Midden- en Oost-Europese steden. De ontwikkeling van de Oost-Europese architectuur en stedenbouw gaat echter veel verder dan Plattenbau en kent ook modernistische, socialistische en moderne stromingen. Al deze elementen bestaan naast elkaar, beïnvloeden elkaar en laten spanning ontstaan.
Kiosk
Bijzondere aandacht binnen de architectuur en stedenbouw van Oost-Europa verdient de kiosk. Het object geldt als een stille getuige van de voorbije dagen en huidige veranderingen in de stad. Kiosken en straathandel zijn in het straatbeeld van Oostelijk Europa altijd al een gebruikelijker verschijnsel geweest dan in West-Europa. In 1966 introduceerde de Sloveense architect en ontwerper Sasha J. Mächtig de K67-kiosk. Deze is tot op de dag van vandaag kenmerkend voor het straatbeeld van vrijwel alle (ex-)planeconomiën en is nog steeds vindbaar in vele Oost-Europese steden.
K67-kiosk. Foto: Korrie Besems
Erfgoed
De omgang met het gebouwde culturele erfgoed in Oost-Europa en de realiteit van de stad, bepalen voor een belangrijk deel de huidige architectonische en stedenbouwkundige vraagstukken waar Oost-Europese ontwerpers mee te maken hebben. Aan de ene kant moet de stad aansluiten op de bouwgeschiedenis die hier al te zien is. Aan de andere kant is er de sterke behoefte zich af te keren van alle vormen van collectieve huisvesting en geregisseerde openbare ruimte stammend uit het Sovjettijdperk. Daarbij is er een hernieuwde algemene waardering voor de status van privé-eigendom. Deze uitersten zorgen voor een verweving van stadstypologiën die uniek is in Europa en stelt Oost- en Midden-Europese ontwerpers voor de vraag hoe verschillende ruimten en geschiedenissen naast elkaar kunnen bestaan, met uiteenlopende antwoorden.
Een kleine selectie van boeken over onderwerpen gerelateerd
aan de tentoonstelling Collage Europa - Architectuur en stedenbouw van
de Oost-Europese stad in beweging. Deze boeken zijn allen raadpleegbaar
in de studiezaal van het NAi.
> Lees meer...
Links naar verschillende relevante websites over
Architectuur en stedenbouw van de Oost-Europese stad in beweging.
> Lees meer...
Tentoonstelling
23
oktober
2004
- 02
januari
2005
|
In de tentoonstelling 'Collage Europa' (2004) stonden de geschiedenis en
actuele ontwikkelingen in de architectuur en stedenbouw in Oost en
Midden Europa centraal.
> Lees meer...
Team 10 bestond uit een aantal kritische architecten uit
verschillende Europese landen, die tussen 1960 en 1981 tijdens informele bijeenkomsten debateerden over architectuur
en stedenbouw.
> Lees meer...
In een samenwerkingsverband van eenentwintig Europese landen organiseert Europan tweejaarlijks thematische prijsvragen op het gebied van architectuur. Europan beoogt daarmee vorm te geven aan een Europa waarin jonge veelbelovende architecten kunnen bijdragen aan vernieuwingen op het gebied van architectuur en stedenbouw.
> Lees meer...
