Gastcollege aan de Washington University in St. Louis, 1959. Bakema (links op de foto) toont een deel van de maquette van het centrum van St. Louis. Foto: Collectie NAi, Archief BAKE.

Onlangs is het privé-archief van architect J.B. Bakema (1914-1981) geïnventariseerd. Dit archief bestaat voor een groot deel uit documenten die verband houden met beroepsmatige activiteiten die niet direct bij het bureau Van den Broek en Bakema Architecten onder te brengen zijn. Bakema's werkzaamheden buiten het bureau waren sterk internationaal georiënteerd. Zo was hij lid van de CIAM (Congrès Internationaux d'Architecture Moderne) en Team 10, maakte deel uit van het Jerusalem Committee, jureerde verschillende buitenlandse prijsvragen en verzorgde gastcolleges in de hele wereld, vooral in Amerika.

Internationale contacten
Bakema genoot al vroeg in zijn carrière internationale bekendheid. Door zijn leermeesters Wim van Tijen en Mart Stam kwam hij kort na zijn afstuderen terecht bij de architectenvereniging De 8 en Opbouw. Deze vereniging vormde de Nederlandse afdeling van de CIAM. Op het eerste naoorlogse CIAM-congres (1947) mocht Bakema de jonge architectengeneratie vertegenwoordigen en leerde hij beroemde architecten kennen, zoals Le Corbusier, Alvar Aalto en Walter Gropius. Deze belangrijke internationale contacten leidden ertoe dat Bakema regelmatig gevraagd werd om lezingen en gastcolleges in het buitenland te verzorgen. De meeste uitnodigingen kwamen uit Amerika. In 1957 ging hij daar voor het eerst naar toe om gastcolleges te geven aan de universiteit van Harvard en het Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge.


_{> Aankondiging van een symposium aan de University of Pennsylvania, Philadelphia, waarop Bakema een van de sprekers was, 1967. Collectie NAi, Archief BAKE.}

Droog formalisme
Na de Tweede Wereldoorlog vormde Amerika een grote inspiratiebron voor de architectuur in Nederland. De voorbeelden werden voornamelijk aan de functionalistische architectuur van de Oostkust ontleend. Uit onvrede met het droge formalisme van de naoorlogse architectuur schreef Bakema samen met Aldo van Eyck en Herman Hertzberger artikelen in het architectuurtijdschrift Forum waarin niet-functionalistische architectuur en inheemse bouwwijzen aan de orde kwamen.

Studiereis
In 1959 ontdekte Bakema het andere, onbekendere Amerika waarover hij in Forum gepubliceerd had. In dat jaar was hij enige maanden verbonden aan de Washington University in St. Louis, Missouri. Dit gastdocentschap combineerde hij met een studiereis door Amerika. Bakema zag in Chicago en St. Louis het werk van de Amerikaanse architecten Louis Henry Sullivan en Frank Lloyd Wright, maar hij bezocht ook werk van minder bekende architecten zoals Rudolph Schindler en Irving Gill in Californië. Schindler en Gill waren bepalend geweest voor de Amerikaanse architectuurontwikkeling in de jaren twintig, maar raakten door de opkomst van het naoorlogse functionalisme in de vergetelheid. In New Mexico bezocht hij de adobe-constructies van de indianen in Taos, bouwwerken opgetrokken uit een mengsel van klei en stro.

_{> Foto's van St. Louis uit het archief van Bakema. Op de foto rechts het beroemde Wainright Building van Adler & Sullivan. Foto: Collectie NAi, Archief BAKE.}

Zachte overgangen
De invloed van Forum reikte nog verder. Bakema bracht de studenten van de Washington University het begrip 'overgangselementen' bij. Hij had dit begrip ontleend aan het Forum-artikel 'Drempel en ontmoeting: de gestalte van het tussen'. Overgangselementen zorgden voor een geleidelijk verloop van de menselijke maat naar grootschalige bebouwing. Bakema ontwikkelde met zijn Amerikaanse studenten een stedenbouwkundig plan voor het bestuurscentrum van St. Louis. De maquette, die door intensieve samenwerking tot stand was gekomen, liet een centrum zien met zachte overgangen tussen laag- en hoogbouw, kleine en grote schaal.


_{> Al schetsend onderzocht Bakema de stedenbouwkundige opzet van het centrum van St. Louis, 1959. Collectie NAi, Archief BAKE.}

Functiescheiding
Bakema nam ook Amerikaanse ideeën mee naar Nederland. In een interview in de Nieuwe Rotterdamse Courant, in 1963, introduceerde Bakema het boek 'The Death and Life of Great American Cities' van Jane Jacobs. Dit boek bekritiseerde de naoorlogse stedenbouwkundige praktijk in de Verenigde Staten die op functiescheiding was geënt. Om de stad gezond te houden, pleitte Jacobs juist voor vermenging van zoveel mogelijk functies. Bakema herkende hierin zijn eigen zoeken naar de wisselwerking tussen de mens en zijn omgeving: "[..] die verscheidenheid waarin de mens niet alleen zijn eigen maat, maar ook zijn medemens kan terugvinden. Want de mens bouwt niet alleen om zich van zijn omgeving af te zonderen - hij wil zich er ook mee kunnen identificeren".


_{> Diagram van Bakema met de ontwikkeling van 'de vervlechting van ruimten en functies', ca. 1960-1965. Collectie NAi, Archief BAKE.}

Inspraakarchitectuur
Vanaf het midden van de jaren zestig bezocht Bakema als gastdocent regelmatig de University of Pennsylvania in Philadelphia. Deze universiteit was de bakermat van de 'advocacy planning'. Bakema was dus al vroeg vertrouwd met de inspraakarchitectuur. Hij beschouwde het als een maatschappelijke beweging die in zijn betekenis niet onderschat mocht worden. Het was een teken van leven vanuit de 'van-onderop-maatschappij', zoals Bakema dat noemde, waarin mensen de vrijheid kregen om mee te praten over hun eigen woonsituatie en architecten slechts adviezen gaven.

Sterarchitect
Maar Bakema was in de eerste plaats architect, geen adviseur of sociaal werker. Terwijl veel van zijn collega's in de jaren zeventig met de stadsbewoners actievoerden om het behoud van de oude binnensteden, vloog Bakema als een heuse sterarchitect een opwindend Amerikaans avontuur tegemoet. De illustere onroerend goedmagnaat William Zeckendorf wilde Bakema een villa op de Bahama's laten ontwerpen, op een paradijselijk gelegen landtong waar wind, water, zon en koraal samenkwamen. Deze omgeving inspireerde Bakema tot een ontwerp voor een schitterende villa.


_{> Schetsontwerp voor een villa voor William Zeckendorf op de Bahama's, 1973. Collectie NAi, Archief BAKE.}

Ontgoocheling
De presentatie van het ontwerp liep uit op een fiasco toen Bakema zich midden in de nacht met de maquette onder de arm voor een gesloten deur bevond. Zeckendorf had inmiddels besloten van de opdracht af te zien. Maar de ontgoocheling was van korte duur. Terug in Nederland ging Bakema weer over op de orde van de dag, met in zijn opdrachtenportefeuille de gebruikelijke stadsvernieuwingsprojecten, kantoorgebouwen en woningbouwprojecten, maar ook de vakantieparken voor Sporthuis Centrum. Minder spectaculair dan de excentrieke villa op de Bahama's, maar met de geschakelde bungalows in de bossen of aan het water, creëerde Bakema bescheiden paradijsjes voor mensen uit alle lagen van de maatschappij.

Download Inventaris J.B. Bakema

---

Uitzicht over het nieuwe Rotterdam

Onlangs verwierf het NAi een belangrijke aanvulling op het archief van architect J.B. Bakema. Het meest spectaculaire onderdeel daarvan is de maquette van de uitzichttoren 'Euromast' uit 1957.
> Lees meer...

---

Team 10 in beeld en geluid

Team 10 bestond uit een aantal kritische architecten uit verschillende Europese landen, die tussen 1960 en 1981 tijdens informele bijeenkomsten debateerden over architectuur en stedenbouw.
> Lees meer...

---

S.J. van Embden

Architect en stedenbouwkundige S.J. (Samuel) van Embden (1904-2000) leverde een grote bijdrage aan de inrichting van ons land, met name in de wederopbouwperiode.
> Lees meer...

---

Archief Arthur Staal

Het archief van de architect Arthur Staal bestaat uit ontwerp- en werktekeningen, bestekken, correspondentie, documentatie en maquettes, maar ook uit reisschetsen, foto's, portrettekeningen, ontwerpen voor affiches en boek- en tijdschriftomslagen.
> Lees meer...

---