Montagefoto van de Euromast in het Park aan de Rotterdamse haven, 1957-1958. Foto: Collectie Broekbakema.

Onlangs verwierf het NAi een belangrijke aanvulling op het archief van architect J.B. Bakema (1914-1981). Zijn erfgenamen hebben de archiefstukken, de boekerij en de maquettes die nog altijd in het bezit van de familie waren, aan het NAi geschonken. Het meest spectaculaire onderdeel van de schenking is de maquette van de uitzichttoren 'Euromast' uit 1957. Van 16 oktober 2006 tot 8 januari 2007 wordt de maquette tentoongesteld in Zaal 2.

Evenementen
Bakema ontwierp de 125 meter hoge uitzichttoren ter gelegenheid van de eerste Internationale Tuinbouwtentoonstelling Floriade, die in 1960 in Rotterdam werd georganiseerd. Met zijn compagnon J.H. Van den Broek verzorgde Bakema het tentoonstellingsontwerp. Eerder hadden Van den Broek en Bakema typisch Rotterdamse evenementen als de havententoonstelling Rotterdam Ahoy' (1950) en de energiemanifestatie E55 (1955) vormgegeven. Het tentoonstellingsterrein in het Park had door die evenementen en de watersnoodramp van 1953 flinke schade opgelopen en werd in het kader van de Floriade ingrijpend gereconstrueerd. De Euromast gold als topstuk van de tentoonstelling. Het gemeentebestuur wilde een bouwwerk oprichten dat niet alleen uitzicht bood over de tijdelijke tentoonstelling in het Park, maar ook als blijvend monument de trots van de stad Rotterdam verbeeldde.

_{> Links: Tentoonstellingsaffiche met Florientje, de mascotte van de Floriade, 1960. Collectie Gemeentearchief Rotterdam. Ontwerp: Kees van Roemburg. Fotografie: Max Koot. Rechts: Maquette van de Euromast, naar ontwerp van J.B. Bakema en H. Klopma, 1957-1958. Collectie NAi, Archief BAKE.}

El Lissitzky
Bakema bedacht een constructie die niet alleen als uitzichttoren diende, maar ook een functie had als ontmoetingscentrum. Hij baseerde zijn idee voor het bouwwerk op de Wolkenbügelprojecten van El Lissitzky uit de jaren twintig. Zoals de Wolkenbügels als stadspoorten toegang gaven tot het nieuwe Groot Moskou, zo zou de Euromast toegang geven tot het wederopgebouwde Rotterdam. El Lissitzky stelde zich voor dat in de Wolkenbügels de kantoren van de staatsplanningsorganen van de USSR konden worden ondergebracht. Bakema zag een soortgelijke, belangrijke rol ook weggelegd voor de Euromast. In de verschillende compartimenten van zijn Euromast konden overheidsbesturen vergaderen.

Cabines
Bakema situeerde de uitzichttoren op de hoek van de Parkkade en de Parkhaven, vlak achter het ventilatiegebouw van de Maastunnel. De constructie van de toren bestaat uit vier uitwaaierende cabines die op vier kolommen steunen en in balans gehouden worden door aluminium kabels. De cabines bieden uitzicht op verschillende bestuurlijke gebieden. Terwijl de bestuurders de problematiek van de haven, de stad en de regio zouden bespreken, konden ze gelijktijdig de betreffende gebieden observeren.

_{> Links: Maquette van de Euromast. De uitkijkposten wijzen in verschillende richtingen. Collectie NAi, Archief BAKE. Rechts: Detail van de maquette van de Euromast. Collectie NAi, Archief BAKE.}

Scheepsmasten
De vier uitkijkposten liggen op verschillende niveaus en zijn in verschillende richtingen georiënteerd, zodat ze elk uitzicht bieden op een specifiek deel van de omgeving. Vanuit de cabine op het eerste en het laagste niveau zijn de haven en het Park te overzien. Op het tweede niveau biedt de cabine zicht op de stad Rotterdam. De cabine op het derde niveau ziet uit op de benedenloop van de Rijn. Het zicht vanuit de cabine op het vierde niveau reikt tot de Deltawerken. Het kleine plateau bovenin de toren heeft een uitkijkbordes en een radar- en televisie-installatie. De vormgeving van de uitzichttoren sluit aan op de contouren van de haven. De kolommen verwijzen naar de scheepsmasten, de spankabels naar de tuigage, de cabines naar het kraaiennest en de scheepsbrug.

Maaskant
Bakema's ontwerp voor de Euromast is niet uitgevoerd; het gemeentebestuur gaf de voorkeur aan het ontwerp van H. A. Maaskant. Tijdens de persconferentie in november 1958, waarin de plannen voor de Floriade en de toren werden ontvouwd, lanceerde men de naam 'Euromast'. Bakema's ontwerp heeft dus eigenlijk nooit 'Euromast' geheten.


_{> De maquette van de Euromast op de werkkamer van J.B. Bakema, 1960. Foto: Collectie Broekbakema.}

Schroefbeweging
Het ontwerp voor de Euromast is Bakema altijd zeer dierbaar geweest. Lange tijd stond de maquette in zijn werkkamer van het bureau Van den Broek en Bakema Architecten. De symboliek van het ontwerp schuilde voor Bakema in de samenhang van de verschillende niveaus en de energieke, opklimmende schroefbeweging. Dit ontwerpprincipe keerde na 1957 regelmatig terug in andere ontwerpen, zoals in het raadhuis van Terneuzen (1963-1972). Het raadhuis is als een piramidevormige spiraal ontworpen waarbij de verdiepingen door middel van split levels met elkaar in verbinding staan. Nergens werd het principe van de schroefbeweging echter zo ver doorgevoerd als in het ontwerp voor het Nederlands paviljoen op de Wereldtentoonstelling in Osaka (1968-1970). Het paviljoen bestond uit drie aan torens gekoppelde containers die als een schroef uit het water opklommen.




_{> Boven: bladzijde uit 'Exposaka', het eindverslag over de Wereldtentoonstelling in Osaka, J.B. Bakema, 1970. Onder: schetsontwerp voor het Nederlands paviljoen in Osaka, J.B. Bakema, 1968. Collectie NAi, Archief BAKE.}

Slakkenhuis
Het NAi kreeg samen met de maquette van de Euromast ook de maquette van de slakkenhuiswoning van Bakema in beheer. Achter deze maquette gaat een bijzonder verhaal schuil. Voor een symposium in Stuttgart, in 1981, werd iedere deelnemer gevraagd om een woning te ontwerpen voor de lege plekken in de Weissenhofsiedlung, de illustere woningbouwtentoonstelling in Stuttgart (1927). Bakema was te ziek om deel te nemen aan het symposium, toch maakte hij vlak voor zijn dood nog een schets van een woningplattegrond die veel overeenkomsten toont met de spiraalvorm van een slakkenhuis. Bureaumedewerker Frans Hooykaas werkte de schets uit tot een werktekening en een maquette. Ook in dit ontwerp is de schroefbeweging herkenbaar. Deze keer leidt de schroefbeweging niet naar de top, maar naar de kern van de één verdieping tellende woning: de eetkamer onder een lichtdoorlatend dak.




_{> Boven: maquette van de slakkenhuiswoning voor de Weissenhofsiedlung in Stuttgart, gemaakt door F. Hooykaas en A. Dubbeldam naar een schets van J.B. Bakema, 1981. Collectie NAi, Archief BAKE.
Onder: Plattegrond van de slakkenhuiswoning voor de Weissenhofsiedlung in Stuttgart, gemaakt door F. Hooykaas naar een schets van J.B. Bakema, 1981. Collectie NAi, Archief BROX.}

Lees meer over dit onderwerp Ahoy', E55, Floriade, C70 evenementen in Rotterdam / Peter de Winter. - Rotterdam : Uitgeverij 010, 1988. - 125 p. : ill., krt. ; 30 cm Rotterdam heeft in haar naoorlogse geschiedenis een rijke traditie opgebouwd op het gebied van grootschalige evenementen. Georganiseerd om in een periode van wederopbouw tegemoet te komen aan de behoefte aan culturele ontspanning. De evenementen waren een groot succes onder de bevolking, maar kregen ook veel internationale aandacht vanwege de inspirerende vormgeving en de vele vernieuwende ideeën rond architectuur en beeldende kunst.

Bakema in Amerika

Het privé-archief van architect J.B. Bakema (1914-1981) bestaat voor een groot deel uit documenten die verband houden met zijn beroepsmatige activiteiten buiten het bureau Van den Broek en Bakema.
> Lees meer...

---

Zaal 1: Cuypers. Architectuur met een missie

Tentoonstelling 22 september 2007  - 03 februari 2008 | In het 2007/2008 was zowel in het NAi te Rotterdam als in het NAi Maastricht een grote overzichtstentoonstelling te zien waarin de veelzijdigheid van architect P.J.H. Cuypers, meester van de negentiende-eeuwse architectuur, werd belicht.
> Lees meer...

---

Le Corbusier

Tentoonstelling 25 mei 2007  - 01 september 2007 | Le Corbusier is veruit de beroemdste en volgens velen de meest belangrijke architect en stedenbouwkundige van de twintigste eeuw. In de tentoonstelling Le Corbusier - De Kunst van Architectuur (2007) presenteerde het NAi voor het eerst in de geschiedenis zijn complete oeuvre in origineel materiaal.
> Lees meer...

---

Jubilerend prijsvraagontwerp van Mecanoo in de NAi maquettecollectie

Dit najaar is het precies 25 jaar geleden dat de ideeënprijsvraag voor jongerenhuisvesting aan het Kruisplein in Rotterdam werd uitgeschreven. Het project markeert het begin van het bureau dat de prijsvraag won: Mecanoo. Ter gelegenheid hiervan heeft Francine Houben de maquette van de woningbouw aan het Kruisplein aan het NAi geschonken.
> Lees meer...

---

Archief Jan Verhoeven

De acquisitie van het archief van Jan Verhoeven past binnen het beleid van het NAi om meer aandacht te besteden aan de jaren zeventig. Het is deze periode waarin Verhoeven naam maakte met zijn experimentele architectuur.
> Lees meer...

---