Maquette van De Nederlandsche Bank, naar ontwerp van W.A. Froger, aan de Oude Turfmarkt, waar de Nederlandsche Bank sinds 1868 gehuisvest was.

In 1915 schreef de Nederlandsche Bank een besloten prijsvraag uit voor een nieuw hoofdkantoor in Amsterdam, een stad die zich snel ontwikkelde in een periode van grote economische bloei. Voor deze prestigieuze opdracht werden vijf vooraanstaande architecten uitgenodigd: A.D.N. Van Gendt, J.A.G. Van der Steur, Ed. Cuypers, F.W.M. Poggenbeek en C.B. Posthumus Meyes. De maquettes die zij voor deze prijsvraag gemaakt hebben zijn nu opgenomen in de collectie van het NAI.

Cityvorming
De Nederlandsche Bank was gehuisvest in een groot pand van de architect W.A. Froger aan de Oude Turfmarkt. Sinds de bouw ervan in 1868 had Amsterdam een grote ontwikkeling doorgemaakt. De Nieuwezijdsvoorburgwal en het Damrak waren gedempt en de Raadhuisstraat was aangelegd om het toenemende verkeer van trams en later auto's in goede banen te leiden. Het Centraal Station en de Beurs van Berlage waren gebouwd, en cityvorming drukte haar stempel op de stad: overal in de binnenstad werden woonhuizen vervangen door kantoren en bedrijven.


_{> Maquette naar het ontwerp van Ed. Cuypers voor de prijsvraag van de Nederlandsche bank, 1915. Pas nadat onderzoek verricht is naar het materiaal, zullen de maquettes schoongemaakt worden en zonodig gerestaureerd. Collectie NAi, Archief MAQV.}

Gouden Bocht
Ook banken trokken naar de binnenstad, ze hadden een voorkeur voor het Rokin, met in het verlengde daarvan de Oude Turfmarkt, of de Gouden Bocht, het chique gedeelte van de Herengracht. Het Rokin lag vlakbij de Beurs, wat praktisch was vanwege intensieve, persoonlijke handelscontacten, en de grachten boden een representatieve omgeving. Banken, maar ook winkels, clubs en warenhuizen lieten een nieuwe gevel, of zelfs een heel nieuw gebouw neerzetten, wat het aanzien van de binnenstad in hoog tempo veranderde.


_{> Oude Turfmarkt, Amsterdam, z.j. Het tweede gebouw links is de Nederlandsche Bank van W.A. Froger. Foto: Aviodrome Luchtfotografie, Lelystad.}

Nieuwbouw
Ook de Nederlandsche Bank zag zich door de economische groei genoodzaakt uit te breiden. Het oude gebouw van Froger was eerder al meerdere malen uitgebreid, en ook waren er plannen voor nieuwbouw geweest. Toen in 1915 het Bernardusgesticht aan de Oude Turfmarkt gesloopt werd, ontstond ruimte voor een nieuw hoofdkantoor, als uitbreiding van de bestaande bouw. Onder voorzitterschap van G. Vissering, de kersverse presdent-directeur van de bank, nodigde het bestuur vijf architecten van naam en faam uit het nieuwe kantoor te ontwerpen: Van Gendt, Van der Steur, Ed. Cuypers, Poggenbeek en Posthumus Meyes. Alle vijf hadden ze ervaring met het bouwen van banken en met bouwen in de Amsterdamse binnenstad. En allen hadden ze de reputatie de wensen van de opdrachtgever goed aan te voelen en uit te voeren.

_{> Details van de prijsvraaginzending van C.B. Posthumus Meyes. Het witte gips is met kleur beschilderd. Collectie NAi, Archief MAQV.}

Huisarchitect
Het was een prestigieuze opdracht waar veel vakgenoten jaloers op waren, niet in de laatste plaats A. Salm GBzn. Salm was al twintig jaar in dienst als 'huisarchitect' en verantwoordelijk voor de verbouwingen aan het pand van Froger. Dat hij gepasseerd werd zag hij als een complot dat Vissering met de wel uitgenodigde architecten gesmeed had. De architecten waren bijna allemaal goede bekenden van het bestuur, en Cuypers was zelfs bevriend met Vissering. Maar waarschijnlijk hebben niet alleen deze contacten invloed gehad op de architectenkeuze. De Nederlandsche Bank had al langer genoeg van het eigengereide optreden van Salm. Vissering, niet gehinderd door een gezamenlijk arbeidsverleden, zette hem vrijwel direct na zijn aantreden aan de kant.

_{> De ramen in de gevel van de maquette naar ontwerp van Ed. Cuypers, het tweede dat hij voor de prijsvraag van de Nederlandsche Bank instuurde. Collectie NAi, Archief MAQV.}

Vertrouwen
In een uitvoerig programma van eisen dat het bestuur had opgesteld stond dat het nieuwe gebouw een 50 meter lange gevel zou moeten krijgen, die later met nog eens 30 meter uitgebreid zou kunnen worden. De bank wilde een gebouw dat qua stijl zou aansluiten bij het Amsterdamse classicisme uit de zeventiende en achttiende eeuw, een stijl waarin ook het oude hoofdkantoor van Froger was opgetrokken. Ze wilde deel uitmaken van en geassocieerd worden met een architectonische traditie. Traditie betekende immers een langdurig bestaan, continuïteit en betrouwbaarheid. Met die kwalificaties wilde de bank naar buiten treden. De gevel werd beschouwd als het visitekaartje van de bank. Een statig en representatief voorkomen straalt degelijkheid en vertrouwen uit.

Gevelaanzicht
In de maquettes van de prijsvraagontwerpen is die nadruk op uiterlijk en aanzien duidelijk terug te zien. Ze tonen alleen de voorgevel, de rest van het gebouw is in het model niet weergegeven. Alle ontwerpen zijn uitgevoerd in een historiserende stijl, vermengd met motieven en ornamenten uit het Hollandse classicisme uit de zeventiende en achttiende eeuw. De gevels zijn als een gedecoreerd kleed over de constructie van het gebouw gehangen. De maquettes tonen ook een deel van de aangrenzende bebouwing, zodat het bestuur van de bank kon beoordelen of het nieuwe ontwerp goed paste in het gevelaanzicht van de Oude Turfmarkt.

_{> Voor- en achterkant van de maquette naar ontwerp van J.A.G. van der Steur. De inzendingen werden beoordeeld op grond van de gevelpartij, de rest van het gebouw werd niet uitgevoerd. Collectie NAi, Archief MAQV.}

Vergelijking
Maquettes werden in die tijd veel gebruikt om prijsvraagontwerpen weer te geven omdat ze, meer dan perspectieftekeningen, een betrouwbaar beeld van de verhoudingen gaven. Het bestuur van de bank was niet alleen de opdrachtgever, maar ook de jury van de prijsvraag. Maquettes zijn zeker voor leken op het gebied van architectuur makkelijker te 'lezen' dan tekeningen. Om de ontwerpen onderling goed te kunnen vergelijken werd in overleg met de opdrachtgever bepaald dat alle maquettes op een schaal van 1:100 werden uitgevoerd. Ook het materiaal- en kleurgebruik had eigenlijk op elkaar afgestemd moeten worden, maar het bestuur trad te laat naar buiten met richtlijnen daarvoor. Daardoor zijn de maquettes van Poggenbeek en Van der Steur in wit uitgevoerd, terwijl de andere met kleur zijn beschilderd. Sommige zijn van gips gemaakt, andere (waarschijnlijk) van plasticine, een kneedbaar materiaal.


<sub>> Detail van de voorgevel van de maquette naar ontwerp van F.W.M. Poggenbeek, uitgevoerd in wit gips. Collectie NAi, Archief MAQV.

> Decoratie op de voorgevels van de eerste (links) en tweede (rechts) prijsvraaginzending van Ed. Cuypers. Deze maquettes zijn waarschijnlijk gemaakt van plasticine. Collectie NAi, Archief MAQV.</sub>

Frederiksplein
Uiteindelijk heeft de prijsvraag geen winnaar en geen nieuwbouw opgeleverd. Waarschijnlijk waren materiaalschaarste en de Eerste Wereldoorlog daar debet aan, maar ook het feit dat de Nederlandsche Bank nog steeds onstuimig doorgroeide: elk nieuw gebouw zou binnen een paar jaar waarschijnlijk al weer te klein zijn. In plaats van nieuwbouw is het oude pand nog een aantal malen uitgebreid. In 1954 is een nieuwe prijsvraag uitgeschreven, maar pas in 1967 heeft architect M. Duintjer zijn hoofdkantoor aan het Frederiksplein voltooid. Ter gelegenheid daarvan liet de bank een penning slaan met de tekst: 'Nieuwe gebouwen, het oude vertrouwen'.


_{> Entree in het ontwerp van A.D.N. van Gendt. Collectie NAi, Archief MAQV.}


Meer lezen
De opkomst en de ondergang van het gips : een onderzoek naar gipsen maquettes uit de periode 1900-1930 / W.K.J. Arts. - Rotterdam : Arts ; Nederlands Architectuurinstituut, 2005. - 55 p. : foto's ; 21 cm. Stageverslag.

Banken in de binnenstad : van bankpaleis tot bankkolos : een onderzoek naar de ontwikkeling van de bank als gebouwtype in de context van de Amsterdamse binnenstad, 1860-1970 / Jaap-Jan Mobron. - Amsterdam : Universiteit van Amsterdam, 2003. - 106 p. : foto's, ill. ; 30 cm. Doctoraalscriptie

's Konings oudste dogter : kleine geschiedenis nopens wedervaren en onderkomen van De Nederlandsche Bank / A.F. Kamp ; fotogr. Cas Oorthuys ... [et al.]. - Amsterdam : De Nederlandsche Bank, 1968. - 138 p. : foto's, ill. ; 27 cm

Jubilerend prijsvraagontwerp van Mecanoo in de NAi maquettecollectie

Dit najaar is het precies 25 jaar geleden dat de ideeënprijsvraag voor jongerenhuisvesting aan het Kruisplein in Rotterdam werd uitgeschreven. Het project markeert het begin van het bureau dat de prijsvraag won: Mecanoo. Ter gelegenheid hiervan heeft Francine Houben de maquette van de woningbouw aan het Kruisplein aan het NAi geschonken.
> Lees meer...

---

Maquette van een woonblok in Amsterdam Zuid

Recent is de maquetteverzameling van het NAi verrijkt met een maquette uit 1919-1923 van een nog bestaand woonblok in het beroemde uitbreidingsplan Amsterdam Zuid van H.P. Berlage.
> Lees meer...

---

Imposant gebouw in kwetsbaar gips

In de collectie van het Nederlands Architectuurinstituut bevindt zich een prachtig gipsen architectuurmodel van het ontwerp voor het Hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (1916-1926), het latere hoofdkantoor van de ABN-AMRO Bank in de Vijzelstraat te Amsterdam.
> Lees meer...

---

Maquette H.P. Berlage gerestaureerd

De Collectie van het NAi is onlangs uitgebreid met de maquette en acht tekeningen van het eerste, nooit uitgevoerde ontwerp voor het Gemeentemuseum Den Haag uit de jaren 1919-1920 van H.P. Berlage.
> Lees meer...

---

Holzbauers maquette gerestaureerd

Het NAi bezit een enorme houten presentatiemaquette van het ontwerp van architect Wilhelm Holzbauer voor een stadhuis in Amsterdam. De omvangrijke restauratie van deze maquette heeft zes maanden geduurd.
> Lees meer...

---