J. Stuyt, prijsvraagmaquette Raadhuis Rotterdam, 1913, schaal 1:50. Collectie NAi. Bruikleen Gemeente Rotterdam. Foto: Huib Kooyker

April 2010 | De restauratie van de Rotterdamse Raadhuismaquettes is begin 2010 afgerond. Maquettes die ernstig vervuild en beschadigd waren hebben hun architectonische en historische betekenis teruggekregen en zijn klaar voor presentatie aan het publiek.

Het gaat om prijsvraagmaquettes van J. Stuyt, J. Kromhout en H. Evers, en twaalf detailmaquettes van het uitgevoerde ontwerp van Evers. De restauratie van de raadhuismaquettes heeft vijf jaar geduurd. Het was een van de grootste en meest complexe restauratieprojecten van het NAi. Groot omdat het ging om verschillende werkzaamheden aan een reeks van maquettes, en complex vanwege de deplorabele staat waarin ze verkeerden.

De maquettes hebben bijna 100 jaar zonder zorg op de zolder van het stadhuis gestaan. De gevolgen waren enorm: 100 jaar stof en vuil had zich vastgezet, daken en koepels waren ingestort, onderdelen als zuilen, torens en beelden waren afgebroken en de zolder was bezaaid met honderden losse onderdelen die bij een van de maquettes hoorden.

Deze dramatische situatie maakte verschillende ingrepen noodzakelijk: alle maquettes zijn grondig gereinigd en geconserveerd, zeven maquettes hebben vervolgens een uitgebreid restauratietraject doorlopen: identificatie en terugplaatsing van losse onderdelen, versteviging van constructies, het opnieuw maken van verloren onderdelen en het op kleur brengen van delen van de maquettes.

De grootste uitdaging bij de restauratie vormde de vraag hoe deze maquettes hun oorspronkelijke betekenis weer terug konden krijgen. Maar ook: hoe ervoor te zorgen dat de ouderdom en de turbulente geschiedenis van deze maquettes zichtbaar blijft. Er moest een balans worden gevonden tussen respect voor de schade, en zelfs de charme ervan, en het terugbrengen van de betekenis van het architectonisch ontwerp.


Webpresentatie resultaten

Bekijk hier de resultaten van de restauratie of ga naar de Flickr pagina van het NAi.
Klik voor een groter formaat op het full-screen symbooltje rechtsonder in het venster.






De prijsvraagmaquettes

De prijsvraagmaquettes uit 1912 waren bedoeld om ontwerpen voor de voor- en zijgevels met elkaar te kunnen vergelijken. Zichtbaar vanaf de Coolsingel waren dit de meest representatieve onderdelen van het gebouw. De maquettes moesten in kleur worden uitgevoerd, zodat de jury een zo realistisch mogelijk beeld kreeg van materiaaluitdrukking en kleureffect. De vereiste schaal van 1:50 maakte een extreme detaillering mogelijk, zoals zichtbaar is in de minutieuze uitwerking van profielen, kroonlijsten, kapitelen en ornamenten. Die brengt ook de diversiteit aan architectonische stijlen optimaal tot uitdrukking.

De belangrijkste doelstelling van de restauratie van de drie prijsvraagmaquettes was ervoor te zorgen dat ze onderling weer met elkaar vergeleken konden worden. Hun oorspronkelijke functie was immers dat ze met elkaar moesten wedijveren om de ontwerpopdracht in de wacht te slepen. De reiniging en het op kleur brengen van de maquettes hebben de kleuren en de detaillering van het ontwerp verlevendigd. Het verschillende kleur- en materiaalgebruik toont de rijkdom van de architectuur van 1912, maar ook de visies van de architecten. Evers koos voor het grijze natuursteen waaruit ook het deftige Amsterdamse stadhuis uit de 17e eeuw was opgetrokken. Stuyt koos voor de Hollandse rode baksteen waarmee hij een nationale stijl wilde propageren en Kromhout wilde het stadhuis positioneren als een modern en eigentijds kantoor door te kiezen voor het zachte geel van de Art Nouveau.

Ook het terugplaatsen van losse onderdelen en het bijmaken van details als beeldjes, zuilen, ingangen en daken vergroot de onderlinge vergelijkbaarheid van de ontwerpen. Tegelijkertijd toont het de stijlenrijkdom die typerend was voor Nederlandse architectuur aan het begin van de twintigste eeuw, met invloeden uit het Oriëntalisme, Classicisme, en Hollandse Renaissance.


De detailmaquettes

De detailmaquettes van het ontwerp van Evers zijn gemaakt nadat Evers de prijsvraag had gewonnen en hij zijn raadhuisontwerp verder ging uitwerken. In 1915 kreeg hij opdracht om onderdelen van zijn ontwerp in gedetailleerde maquettes uit te laten voeren. Een kostbare opdracht waaruit blijkt dat het stadsbestuur zeer precies wilde weten hoe de representatieve onderdelen van het nieuwe raadhuis er uit zouden komen te zien.

De detailmodellen van de Centrale Hal, Raadzaal, Koepel en Voorgevel zijn uitgevoerd op schaal 1:5 tot en met 1:20. Daardoor is een grote mate van detaillering mogelijk. Exterieur, interieur en decoraties zijn nauw met elkaar verbonden. In overstemming met de karakterleer uit die tijd bestaat het ontwerp uit een opeenvolging van verschillende sferen, die de specifieke functie en karakter van een vertrek tot uitdrukking moest brengen. De Classicistische voorgevel refereert aan een Frans paleis en het Amsterdamse Stadhuis, de imposante Centrale Hal aan een Byzantijnse centraalbouw en de koepel met engel, als verwijzing aan de beëindiging van de Eerste Wereldoorlog, aan de Griekse overwinningsgodin Nike.

De belangrijkste doelstelling van de restauratie van de detailmaquettes was dat ze het ontwerp zo goed mogelijk als Gesammtkunstwerk zouden tonen. De specifieke sfeer van elk ontwerp moest zo overtuigend mogelijk zichtbaar worden. De reiniging van de maquettes maakte de oorspronkelijke kleurschakeringen weer zichtbaar. Ook kwam er nieuwe informatie over het ontwerp aan het licht, zoals berekeningen en kleine schetsjes van constructies die op de maquette waren getekend. Daaruit blijkt dat de maquettes niet alleen ‘showmodellen’ waren, maar ook hulpmiddelen bij het uitwerken van het ontwerp. De terugplaatsing van het ‘glas-in-lood’ in de vensters van de Centrale Hal of van het elegante hoofdje op de vredesengel brengen de integratie van beeldende kunst en architectuur, en daarmee de architectuur als verhalend genre, tot leven.


_{H. Evers. Maquette Torenkoepel met engel, 1915. Schaal 1:5. Collectie NAi. Foto: Huib Kooyker}


Nieuw leven voor de raadhuismaquettes

De restauratie van de Rotterdamse raadhuismaquettes heeft ertoe geleid dat de maquettes weer betekenis hebben gekregen. De eigentijdse toepassing van historiserende architectuurstijlen, de rijke detaillering en het streven naar een narratieve architectuur door middel van ornamenten en beeldende kunst zijn door de restauratie beter zichtbaar dan voorheen. Tegelijkertijd zijn de maquettes oude objecten gebleven, waarvan het verval en de verwaarlozing niet zijn uitgewist. Want ook verwaarlozing is betekenisvol: het toont de jarenlange minachting voor historiserende architectuur.

In de loop van het restauratietraject hebben verschillende presentaties plaatsgevonden tijdens open dagen en op de website. Op die manier kon het publiek de vorderingen volgen, werd er kennis overgedragen en konden ervaringen worden uitgewisseld met de vakwereld. Internationale belangstelling was er naar aanleiding van de presentatie van het project op het ICAM congres in Athene (2006), en een bijdrage aan het handboek restauratie van het het Vlaams Architectuurinstituut.

In 2009 presenteerde het NAi al een aantal gerestaureerde maquettes op de tentoonstelling Coolpower. Ze werden getoond in relatie tot de prijsvraag voor een nieuw Rotterdams stadskantoor. Coolpower vergeleek de procedure, ambities en resultaten uit 1912 met die van 2009. Het was voor het eerst in bijna honderd jaar dat de maquettes weer zichtbaar waren voor publiek en in een actuele context werden gepresenteerd.

Het NAi wil er voor zorgen dat ook in de komende jaren een groot publiek kennis kan nemen van deze reeks maquettes. De modellen zullen een plaats krijgen in verschillende exposities die het NAi dit jaar organiseert. Ze maken deel uit van de nieuwe vaste opstelling Stad van Nederland, en ze zijn te zien in de nieuwe Schatkamer (beide open eind 2010). De raadhuismaquettes dragen op deze wijze ook bij aan de doelstelling van het NAi om de collectie een relevante rol te geven in de totstandkoming van hedendaagse en toekomstige architectuur.

Een nieuw elan

Rond 1900 ontwikkelde Rotterdam zich tot een belangrijke havenstad. Maar burgemeester Zimmerman had grotere ambities: de stad de allure van een metropool geven. Hij wilde de Coolsingel transformeren tot een brede en representatieve stadsboulevard met monumentale architectuur.
> Lees meer...

De Raadhuisprijsvraag (1912-1913)

In 1912 schreef het Rotterdamse stadsbestuur een besloten prijsvraag uit voor het ontwerp van een nieuw raadhuis. Voor het eerst in eeuwen zou een grote stad weer een nieuw raadhuis laten bouwen en heel Nederland keek gespannen toe.
> Lees meer...

Een monumentale kunstvorm

Het raadhuis van Rotterdam is een krachtig voorbeeld van een Gesammtkunstwerk. In het gebouw zijn architectuur, toegepaste kunst en beeldhouwkunst versmolten. De gipsen detailmaquettes van het ontwerp van Henri Evers speelden een belangrijke rol bij zowel de bouw als de decoratie van het raadhuis.
> Lees meer...

Restauratievisie

Tijdens een restauratie moet antwoord op tal van vragen gevonden worden. Wat beschouwen we als schade? Moeten alle objecten even uitgebreid gerestaureerd worden? Mag je ontbrekende onderdelen vervangen door nieuwe? Hoe belangrijk is de authenticiteit van een object?
> Lees meer...

Restauratieonderzoek

Binnen de restauratiepraktijk is een multidisciplinaire aanpak ontstaan. Een restauratieteam bestaat niet alleen uit restauratoren, maar er is ook plaats voor de inbreng van bijvoorbeeld architectuurhistorici, museologen en archivarissen.
> Lees meer...