M.F. Duintjer. Christelijk Lyceum Buitenveldert met conciergewoning De Cuserstraat 3 in Amsterdam, 1959-1963. Foto: P.H. Goede. Collectie NAi/DUIN 277-279

Augustus 2009 | Marius Duintjer (1908-1983) is vooral bekend als architect van kantoorkolossen in het hart van Amsterdam: het hoofdkantoor van de Nederlandsche Bank en het ABN Kantoor aan de Vijzelstraat. Maar hij bouwde veel meer, waaronder twee prachtige kerken die gerekend mogen worden tot het beste dat de naoorlogse architectuur te bieden heeft. Het archief van Duintjer is onlangs geïnventariseerd en laat een veelzijdig architect zien die de uitgangspunten van het functionalisme op geheel eigen wijze toepaste.

Het archief Duintjer bestaat eigenlijk uit twee schenkingen. Een is afkomstig van bureau De Jong Gortemaker Algra, de rechtsopvolger van Bureau Duintjer Istha Cramer en Willigen. Het bevat vooral foto’s, documentatie en een beperkt aantal tekeningen. Het andere deel is afkomstig van de zoon van Duintjer en bevat het deel van zijn werk dat hij in privébezit hield, zoals reisschetsen, kaarten en ontwerptekeningen, onder andere van de kerken uit zijn oeuvre.

• Bekijk reisschetsen en studietekeningen van Duintjer

• Bekijk foto’s en tekeningen van de kerken die Duintjer ontwierp
  
  

Daarnaast bevinden zich nog tekeningen van Bureau Duintjer in het archief van Piet Goede, de belangrijkste tekenaar van het bureau, dat eveneens door het NAi verworven is. Die aanvulling is van groot belang voor de kennis over het werk van Duintjer, juist omdat het Duintjer-archief relatief weinig ontwerptekeningen bevat. In het archief Goede zitten bijvoorbeeld tekeningen van het ontwerp voor De Nederlandsche Bank.

Shake-hands
Duintjer was geen aanhanger van het Nieuwe Bouwen, maar hij stond sympathiek tegenover de uitgangspunten ervan. Hij bouwde functioneel, maar was niet dogmatisch en zeker niet a-esthetisch. Zijn werk kan gerekend worden tot de ‘shake hands architectuur’: de strakheid en abstractie van het modernisme gecombineerd met traditionele elementen. Een ontmoeting tussen beton en baksteen, tussen techniek en vormgeving.






_{> Van boven naar beneden: Schakelstation Arnhem, Fabrieksgebouw Amsterdam, Politiebureau Vlaardingen. Klik op de foto voor een groter formaat en meer informatie.}

Le Corbusier
Na zijn studie bouwkunde aan de Eidgenössische Technische Hochschule (ETH) in Zurich heeft Duintjer in 1933 bij Le Corbusier op het bureau gewerkt, zoals meer jonge architecten deden in die tijd. De ongekende mogelijkheden van gewapend beton zijn de basis van zijn werk gaan vormen. Ook de invloed van Frank Lloyd Wright is zichtbaar in de krachtige, horizontale, ver uitkragende vloeroverstekken en de grote glazen puien. Heldere structuren, open plattegronden en zorgvuldige detaillering zijn kenmerkend voor Duintjer. Net als zijn keuze voor natuurlijke materialen als hout, beton en baksteen en het gebruik van daglicht.


_{> M.F. Duintjer. Oorlogsmonument in Goirle, 1948. Collectie NAi/DUIN 164}

Jaren zestig
Duintjer beheerste een heel scala aan typologieën: hij ontwierp woningen, kantoren, oorlogsmonumenten, stadsuitbreidingen, kerken, scholen, fabrieken en ziekenhuizen. De belangrijkste werken uit zijn oeuvre kwamen tot stand in de jaren zestig, toen de economie weer aantrok. Hij bouwde het hoofdgebouw voor Schiphol, de Nederlandsche Bank en het ABN kantoor in Amsterdam, provinciehuizen in Zwolle en Assen, het Christelijk Lyceum Buitenveldert en het Andreas Ziekenhuis in Amsterdam. Grote gebouwen die toch open en toegankelijk waren voor de burger. Zo werden in zijn architectuur de maatschappelijke veranderingen van zijn tijd zichtbaar.

Cityvorming
De bekendste gebouwen van Duintjer waren en zijn nog steeds omstreden: De Nederlandsche Bank aan het Frederiksplein en het ABN kantoor aan de Vijzelstraat, beide in het centrum van Amsterdam. De politiek van cityvorming, grootschalige ingrepen op het gebied van nieuwbouw en infrastructuur in de binnenstad, kende fanatieke tegenstanders. De kritiek op het gebouw van Duintjer betrof meer de lokatie en de functie dan het gebouw zelf. DNB bestaat uit een rechthoekige toren van 66 meter hoog, omgeven door laagbouw van 120 meter lang en 100 meter diep, met afwisselend open en gesloten geveldelen. Hoewel Duintjer met de laagbouw en de roodbruine betegeling heeft willen aansluiten bij de omringende stad, is er toch sprake van een grote schaalsprong en een stijlbreuk met de historische binnenstad.






_{> Van boven naar beneden: exterieur en interieur van de Nederlandsche Bank, hoofdkantoor ABN Amsterdam. Klik op de foto's voor een groter formaat en meer informatie.}

Ban de bank
De bouw van het ABN kantoor aan de Vijzelstraat leidde tot rellen en de oprichting van het actiecomité ‘Ban de bank’. Het gebouw zou door zijn maat, schaal, verschijningsvorm en functie niet in het straatbeeld passen. De ‘Vijzelbank’ werd het symbool van een gemeentepolitiek die aanstuurde op schaalvergroting ten koste van het wonen in de binnenstad. Ook hier heeft Duintjer geprobeerd het gebouw in te passen in de omgeving, onder andere door een getrapte volumeopbouw en een begane grond met winkels.

Mijlpaal
Tegenwoordig wordt het gebouw aan de Vijzelstraat steeds meer als mijlpaal van het modernisme beschouwd, dat de omslag markeert in het denken over de binnenstad die zich in die tijd voltrok. Die heeft ertoe geleid dat de binnenstad in 1999 beschermd stadsgezicht is geworden. Net als DNB is de ABN een open en functioneel gebouw, geen gesloten bastion zoals het nabijgelegen bankgebouw van De Bazel. Het gaf uitdrukking aan een nieuwe positionering van bankgebouwen in de samenleving als toegankelijke, dienstverlenende instellingen.

Kerken
Duintjer wordt vaak vereenzelvigd met grootschalige, ‘foute gebouwen’. Minder bekend zijn de kerken die hij bouwde, hoogtepunten uit de moderne architectuur en behorend tot zijn beste werk. Tijdens de oorlog heeft Duintjer in drie concentratiekampen gezeten. Van huis uit slechts passief aanhanger van de Nederlandse Hervormde Kerk, raakte hij in die periode intensiever bij het geloof betrokken. Dat is er wellicht mede oorzaak van dat hij na de oorlog een aantal opdrachten kreeg voor het bouwen van kerken.


_{> M.F. Duintjer. Nederlands Hervormde Opstandingskerk ‘De Kolenkit’ aan het Bos en Lommerplein in Amsterdam, 1956. Collectie NAi/DUIN 241}

Kathedralen en bungalows
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond een grote behoefte aan nieuwe kerken: veel waren vernietigd, maar er was ook vraag naar kerken in nieuwe uitbreidingsgebieden en in de polders. Er was een levendige discussie ontstaan over de vraag hoe die nieuwe bouwopgave ingevuld moest worden. Voorstanders van monumentaliteit en traditie als wezenlijke kenmerken van kerkelijke architectuur vonden dat kerken kathedralen moesten zijn, en geen veredelde gemeenschapshuizen. De tegenstelling tussen de zogenaamde ‘kathedraalkerken’ en de ‘bungalowkerken’, vormde de context waarin Duintjer werkte.

Japanse huizen
Tussen 1951 en 1964 bouwde Duintjer zes kerken in nieuwe uitbreidingsgebieden in het kader van de Wederopbouw. De Kruiskerk in Amstelveen en de Opstandingskerk in Amsterdam West worden gerekend tot de kathedraalkerken, terwijl de andere vier als bungalowkerken te boek staan: eenvoudiger kerken met een rechthoekige plattegrond en overstekende, platte daken. Gesloten wanden worden afgewisseld met glazen puien met vierkante ruiten die doen denken aan de afscheidingswanden in traditionale Japanse huizen. Zonder pontificale entrees en monumentale interieurs zijn deze kerken open, intiem en laagdrempelig.

Geperforeerd
Het bijzondere aan de Kruiskerk is de wand die als een harmonica-achtig kamerscherm rond het liturgisch gedeelte is gevouwen. De wand is geperforeerd door een groot aantal kleine vierkante raampjes, wat zowel binnen als buiten een mystiek effect heeft en het religieuze karakter van het gebouw versterkt. De muur van de Opstandingskerk is opgebouwd uit coulissen, waartussen van vloer tot plafond via verticale stroken daglicht naar binnenkomt, wat het gebouw een bijna gotisch karakter geeft. Het is de bijzondere monumentaliteit van deze kerken die ze een kathedraalachtige allure geeft.

• Bekijk foto’s en tekeningen van de kerken die Duintjer ontwierp

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van: M.F. Duintjer, strak, helder, open - architectuur als drager van een nieuwe samenleving : 1908-1983 / Marylse van Bijleveld, Tonny Claassen. – Rotterdam: Stichting Bonas, 2007.

De kerken van M.F. Duintjer

Bekijk foto's en tekeningen van zes kerken die M.F. Duintjer ontwierp in de jaren vijftig en zestig
> Lees meer...

Reisschetsen en studietekeningen van M.F. Duintjer

Bekijk een selectie uit de reisschetsen en studietekeningen van M.F. Duintjer.
> Lees meer...

Fresher Facts

Tentoonstelling 03 december 2004  - 27 februari 2005 | De tentoonstelling 'Fresher Facts' presenteerde in 2004 werk van de vier finalisten van de AM NAi Prijs 2004: de prijs voor het beste gebouw van de afgelopen twee jaar, gerealiseerd door een jonge Nederlandse architect. De betrokken projecten werden belicht aan de hand van maquettes, tekeningen, videopresentaties en een door de bureaus zelf ontworpen installatie. Hierin was te zien hoe de projecten zijn ontstaan en hoe ze nu in hun context functioneren.
> Lees meer...

START

Tentoonstelling 12 februari 2004  - 31 mei 2004 | De tentoonstelling START toonde stukken uit het Koolhaas archief van het NAi. Het archief bevat het vroege Nederlandse werk van Koolhaas uit de periode 1978-1994, met als hoogtepunten het Nederlands Danstheater in Den Haag en de Kunsthal in Rotterdam. De tentoonstelling was ingericht als 'open depot' van veertig projecten uit de periode 1978-1994. START vormde de opmaat voor de tentoonstelling CONTENT in de Kunsthal die het latere werk van Koolhaas belichtte.
> Lees meer...

De spectaculaire stad

Tentoonstelling 26 januari 2007  - 06 mei 2007 | NRW Forum, Düsseldorf, Duitsland | De tentoonstelling 'De Spectaculaire Stad' toonde foto's van de stad, gezien door de lens van de meest prominente hedendaagse fotografen.
> Lees meer...