> Links: Het archief van F.A. Warners in zijn kantoor aan de De Lairessestraat 90 (etagehuis 'Zonnehoek') te Amsterdam, 1987. Foto: Gemeentearchief Amsterdam.
De Amsterdamse architect Philip Anne Warners (1888-1952) heeft een archief achtergelaten waarin talrijke ontwerptekeningen, foto's, en geschreven stukken de neerslag vormen van zijn veelzijdig oeuvre. De meeste ontwerpen in het archief hebben betrekking op zijn etagehuizen, kantoorgebouwen en stadsvilla's in de periode 1913-1951. Warners leverde een belangrijke bijdrage aan de introductie van het etagehuis en richtte een succesvolle onderneming op voor het exploiteren ervan. Later gaf hij met de kantoorgebouwen 'Atlanta' en 'Candida' een belangrijke impuls aan de hoogbouw in de Amsterdamse binnenstad.
Roemenië
In 1910 reisde Warners naar Roemenië in opdracht van zijn oom Jan Koster, directeur van de Hollandsche Petroleum Maatschappij 'De Orion'. In Ploesti, ten noorden van Boekarest, ontwierp de 22-jarige Warners een petroleumraffinaderij met ketelhuis, machinehuis, rectificatiegebouw en laboratorium. Op het terrein van de raffinaderij bouwde hij ook een directeurswoning voor zijn oom en een aantal beambtenwoningen. Het waren eenvoudige, landelijke huizen, witgepleisterd en met hoge leien daken. Zijn werk voor De Orion gaf hem de mogelijkheid via particuliere opdrachtgevers villa's te bouwen in Boekarest. Hij experimenteerde met een mengeling van stijlelementen, zoals lokale en Moorse decoratiemotieven.
 |  |
> Brieven van Warners aan zijn verloofde Hennie (Hendrika) de Lange, 1910. Tijdens zijn verblijf in Roemenië correspondeerde Warners veelvuldig met haar over zijn indrukken, de uitvoering van zijn gebouwen en het contact met de opdrachtgevers. Deze brieven vormen de belangrijkste bronnen over zijn werk in Roemenië. Collectie NAi, archief WARS g105.1.Gebouwtypen
Tijdens zijn Roemeense avontuur reisde Warners af en toe naar Berlijn en in 1912 ging hij naar Italië, Griekenland en Turkije om de klassieke architectuur te bestuderen. Hetzelfde jaar bezocht hij enkele Europese hoofdsteden om een gebouwtype te bekijken dat in Nederland nog nauwelijks voorkwam: het flatgebouw. Andere architecten en andere manieren van bouwen waren voor hem een bron van inspiratie. In zijn toepassing van een wat eclectische stijl was Warners geen groot vernieuwer. Zijn betekenis ligt vooral in de ontwikkeling van nieuwe gebouwtypen en de zakelijke exploitatie daarvan.
EtagehuizenIn Nederland waren appartementengebouwen, of etagehuizen, zoals Warners ze noemde, nog een onbekend verschijnsel aan het begin van de twintigste eeuw, terwijl ze al wel gebouwd werden in steden als Parijs, Wenen en Berlijn en later in Engeland en Amerika. Tussen 1870 en 1914 werden Nederlandse woonhuizen volgens een standaard schema gebouwd met drie verdiepingen: souterrain, bel-étage en een bovenhuis. Met Warners' etagehuis 'Loma' verrees in 1914 aan de De Lairessestraat het eerste flatgebouw. Hij brak daarmee radicaal met het traditionele woningtype. Het waren woningen waarin hij alle benodigde vertrekken, inclusief ruimte voor het personeel, op één verdieping samenbracht.
> Presentatietekening van het etagehuis 'Westhove' aan de Jan van Goyenkade, 1921-1922. Collectie NAi, archief WARS f45.
ExploitatieDe financiering van dit bouwtype was echter lastig: het bouwen van een flatgebouw bleek alleen mogelijk wanneer er een particuliere opdrachtgever was. Maar slechts weinigen waagden zich aan een bouwopdracht van dergelijke omvang. Daarom richtte Warners in 1914 samen met zijn schoonvader Allert de Lange en David Voûte de N.V. Amsterdamsche Maatschappij tot Exploitatie van Etagewoningen (A.M.E.E.) op. De Maatschappij verwierf bouwgrond van de gemeente en Warners ontwierp de woningbouw. Na goedkeuring van het ontwerp werden er aandelen van het gebouw verkocht. De aandelen gaven de koper het recht een appartement te bewonen. Het was destijds nog niet mogelijk een appartement te kopen, omdat 'horizontaal eigendom' nog niet bestond.
RegelgevingNa het ontwerp voor het etagehuis 'Loma' volgde een serie soortgelijke projecten: 'Zonnehoek' (1916), 'Zuidwijk' (1919), 'Steenhoek' (1921) en 'Westhove'(1921). Alle werden voorzien van een efficiënte indeling, modern comfort en de nieuwste technische snufjes. De etagehuizen konden steeds iets hoger worden gebouwd. Door de toenemende invloed van de A.M.E.E. kon de bestaande regelgeving, die voorschreef dat woningbouwcomplexen maximaal vier etages mochten tellen, wel eens wat omzeild worden. Plattegronden laten zien dat Warners op de hoogste etages de grootste en meest luxueuze woningen ontwierp. Voor het eerst kregen de hoogst gelegen woningen de meeste status.
> Links: Ontwerptekening van de voorgevel van het etagehuis' Zonnehoek' aan
de De Lairessestraat, 1913-1915. Collectie NAi, archief WARS t70.2. Rechts: Detail van de toren op de hoek van het etagehuis ' Zonnehoek',
1913-1915. Collectie NAi, archief WARS t70.2.Expressieve vormentaal
De omvangrijke verzameling tekeningen in het archief van Warners laat zien dat hij met toewijding en vakkennis te werk ging en daarbij ook de inrichting en de meubels ontwierp. Zijn vroege ontwerpen voor de etagehuizen getuigen van een duidelijke voorliefde voor de expressieve vormentaal van de Amsterdamse school. Wellicht heeft de vriendschap met de gerenommeerde Amsterdamse school architect, P.L. Kramer (1881-1961) een inspirerende rol gespeeld. De toren op de hoek van het etagehuis 'Zonnehoek' is daar een toonaangevend voorbeeld van.
Aanzet tot hoogbouw
Naast deze spraakmakende etagehuizen hield Warners zich ook bezig met het ontwerpen van kantoorgebouwen. Ook daarmee wilde hij graag de hoogte in. En met meer succes, omdat voor utiliteitsbouw in Amsterdam niet de beperkte bouwhoogte van vier bouwlagen gold. Het zes verdiepingen tellende kantoorgebouw 'Atlanta' aan de Stadhouderskade in Amsterdam (1927) vormt daarmee een hoogtepunt binnen het oeuvre van de architect en in het succes van de A.M.E.E. Het kantoor werd in 1928 feestelijk geopend door de directie van de maatschappij. Een speciale oorkonde werd door de president, Allert de Lange, in een loden koker geplaatst en in een steen naast de hoofdingang gemetseld.
> Oorkonde ter ere van de opening van het kantoorgebouw 'Atlanta', 1928-29.
Collectie NAi, archief WARS f13.Tien verdiepingen
Het Amerikaanse bedrijf REO Automobil Company werd hoofdhuurder van het gebouw en het embleem van het bedrijf sierde de toren van het pand. Het versterkte de Amerikaanse uitstraling van het pand, die duidde op status en een modern levensgevoel. Op de begane grond werd een garage en showroom gevestigd voor de klanten van het bedrijf. Andere bedrijven konden kantoorruimte in het gebouw casco huren en naar eigen wens indelen. In 1955 werd het gebouw door de zoon van de architect, Allert Warners (1914-1981), met een verdieping verhoogd. De opvallende toren en de hoogte van het kantoor benadrukken de hoogbouwambitie van Warners. Enkele jaren na de bouw van 'Atlanta' volgt het tien verdiepingen tellende kantoorgebouw 'Candida' in de binnenstad van Amsterdam.
> Links: Presentatietekening van het kantoorgebouw 'Atlanta' aan de Stadhouderskade, 1928-29. Collectie NAi, archief WARS t66.3.
> Rechts: Hoofdingang van het kantoorgebouw 'Atlanta', 1928-29. Collectie NAi, archief WARS f13.
